شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت دواز دهم


حماسه ماناس

حماسۀ قیرقیزی ماناس که آوازه و شهرت آن در تمامی عالم پیچیده است، چنین آغاز می شود:

آیا امکان دارد ضرب المثلهایی را که از پدارانمان به یادگار مانده نقل ننمائیم؟

این عبارت را باید وصیتی محسوب کرد که تقریبا از هزار سال پیش برای ما به میراث مانده است. مطالعه حماسۀ ماناس که در گهوارۀ فرهنگی قیرقیز روی داده است، فهم و درک پیامهای جهانی و ملی این حماسه و بیان آشکار موتیف هایی که در این حماسه جای گرفته است، مسئولیتی معنوی برعهدۀ ما می گذارد. ما براین باور هستیم که با رعایت این اصول، هم روح ماناس و هم ارواح چهل قهرمان همراهش شاد خواهد گردید.

مرحوم پروفسور محمد کاپلان بر این اعتقاد بود که حیات و بقای یک تیپ و یا یک شخصیت به حیات اجتماعی بستگی دارد که او را ایده آل می نماید. قهرمانان رمان و حماسه ها که ستون فقرات یک اثر ادبی محسوب می شوند، در نتیجۀ آرزو و آرمانهای یک جامعه متولد می شوند، این آرزو و حسرت با دورانی که جامعه با آن رودرروست، ساختار اجتماعی و سطح تمدن آن در ارتباط مستقیم می باشد.

می توان اینچنین خلاصه کرد که در شرایط تکنولوژیکی و اطلاعاتی قرن بیست و یکم نمی توان انتظار داشت که داستانهای ملا نصرالدین و یا کوراوغلی بوجود آید. همانطور که هیچگاه در تمدن دشت نشینی با قهرمانی از فضا روبرو نمی شویم.

در اینجا باید پرسید، تیپ ماناس که حماسۀ ماناس و کاراکتر اصلی آنرا تشکیل می دهد، محصول کدامین سطح از تمدن است؟ جواب این سوال را می توان از کندوکاو Radloff یکی از محققین روسی سالهای ۱۸۶۲ و ۱۸۶۹ پیرامون آثار ادبی و فولکلور قیرقیز دریافت. قیرقیزهایی که Radloff در آن سالها

۲

امکان تحقیق و بررسی پیرامون آنها را یافت، در جنوب دریاچه های Tekes و Issık در دامنه های کوههایی که از دشت Çu و قشقار ادامه دارد و در غرب رودخانۀ تالاس زندگی می کردند.

این طایفه همانند ترکهای قدیم با پرورش گله های اسب و شکار گوزن امرار معاش می کرد. حماسۀ ماناس که در فرهنگ فرهنگ چادرنشینی خلق گردیده در واقع ادامۀ تیپ Alp یعنی عیار و دلیر می باشد که از حدود هزار سال پیش تا آنزمان رسیده بود.

ماناس بعنوان حماسه ای که در دوران ظهور دین مبین اسلام خلق شده است، ارزیابی می گردد. ولی جامعۀ خالق حماسۀ ماناس نتوانست دین اسلام را با تمامی ابعاد و فلسفه اش هضم نماید. از این نظر حماسۀ ماناس به یک تیپ غازی که برای پیروزی معنوی مبارزه می کند، مطرح نشده و بعنوان نمایندۀ تمدن دشت نشینی همانند تیپ Alp شکل یافته است.

نباید فراموش نمود که حماسۀ ماناس در میان صدها حماسۀ متعلق به ترکها از جایگاهی ویژه و رفیع برخوردار است. این ویژگی برتر قبل از هر چیز با بزرگی آن در ارتباط است. در قیرقیزستان به شعرای مردمی که این حماسه را نقل می کنند، » ماناسچی » کفته می شود. به ماناسچیانی که تمامی بخشهای این حماسه را ازبر کرده و نقل می نمایند، » ماناسچی بزرگ » می گویند.

حماسۀ ماناسی که یوسف مامای یکی از ماناسچیان بزرگ نقل می کند مشتمل بر ۵۰۰ هزار مصرع است. بدین ترتیب حماسۀ ماناس بعنوان طویل ترین و بزرگترین حماسۀ جهان شناخته می شود. لذا خلاصه کردن حماسۀ بزرگ این چنینی غیرممکن است.

در اینجا ما فقط می توانیم برای شما عزیزان رئوس مطالب را بیان کنیم. مانند تمامی حماسه ها، حماسۀ ماناس نیز با ارائۀ اطلاعاتی پیرامون نژاد و اصالت قهرمان این حماسه آغاز می گردد. در بعضی از گویشهای این حماسه، اصالت قهرمان ماناس از اوغوز خاقان ذکر می گردد. تولد ماناس، دوران کودکی، مبارزات و اتحاد خلق قیرقیز رئوس اصلی این حماسۀ بزرگ را تشکیل می دهند. لشگرکشی به چین،

۳

اتفاقاتی که برای Semetey پسر ماناس و Syetek نوۀ او روی می دهد نیز یکی از ستونهای اصلی این حماسه است.

علاوه بر اینها حماسۀ ماناس تمامی جزئیات زندگی قیرقیزها را در آندوره بعنوان یک منبع موثق در میان می گذارد. حماسۀ ماناس گرچه در میان قیرقیزها پا به منطقۀ ظهور گذاشته ولی تمامی موتیف های خانوادۀ ترک را احتوا می کند.

دکتر ناجیه یلدیز دانشیار دانشکدۀ ادبیات و علوم دانشگاه Gazi ترکیه پیرامون موتیف های مشترک حماسۀ ماناس چنین می گوید:

حماسۀ ماناس نیز همانند تمامی حماسه های ترک با توصیف شجره نامه آغاز می شود. در بعضی از واریانت های حماسۀ مذکور اصالت قهرمان آن تا اوغوزخان پیش رفته و در بعضی از آنها این مسافت بسیار کوتاهتر می گردد. در بعضی از حماسه ها مانند حماسۀ اوغوز، از اسم پدر اوغوز نام برده شده است. یعنی در این حماسه، قهرمان تنها نبوده و نمایندۀ یک نژاد و اصالت است. بطورکلی در حماسه های ترک، قهرمان از پدر و مادری سالمند متولد می گردد. در تمامی حماسه های ترک، موتیفی مشترک همانند حماسۀ ماناس مطرح است. Cakıp خان و Çağırcı خاتون بعد از ازدواجی ۱۴ ساله بچه دار نمی شوند. Cakıp خان همانند داستانهای دده قورقود و حکایات Dirse خان از اینکه صاحب فرزند نشده و کسی را برای به میراث گذاشتن مال و منالش ندارد، افسوس می خورد. او از خداوند خواستار اعطای فرزندی می گردد و همانند تمامی حماسه هایمان در ماناس نیز اینچنین تولدی توصیفمی شود. نامگذاری برای قهرمان حماسه نیز یکی دیگر از موتیف های مشترک و متبلور در حماسۀ ماناس است. در حماسۀ دده قورقود، قهرمان حماسه هیچگاه از اسب جدا نمی شود. اسم قهرمان حماسۀ مذکور همواره بعنوان ماناسی که بر اسب » آک کولا » سوار است، قید می گردد. قهرمان بهیچ دلیل اسبش را بدیگری نداده و گم کردن اسبش به معنی شکست خوردنش در جنگ می باشد.

وقتی موشکافانه به سرانجام این قهرمانان توجه کنیم، متوجه می شویم که این قهرمانان ابتدا اسبشان را از دست داده و سپس خود نیز جان می بازند. مثلا در حماسۀ کوراوغلو، اسب قهرمان بنام » قیرآت » نه تنها

۴

اسب قهرمان بلکه دوست وی نیز محسوب شده و در حماسۀ دده قورقود نیز همیشه قهرمانان با نام اسبانشان نامیده می شوند. در حماسه های آلتای نیز نام قهرمانان با نام اسبانشان ذکر می شود.

یکی دیگر از موتیف های مشترک حماسه های ترک، موتیف رویا می باشد. رویا در حماسه های ترک بعضا بعنوان یک منبع الهام و خبردهنده از آینده ذکر می گردد. علی الخصوص رویاهائی که زنان می دیدند از اهمیت بیشتری برخوردار بود. تفسیر و تعبیر این رویاها نیز از اهمیت دیگری برخوردار بود. زیرا هرکسی صاحب این قابلیت نبود. رویاها را باید بسیار خوب تعبیر کرد. اگر رویایی بخوبی تعبیر نشود ممکن است موجب بخطر افتادن جان او شود. بعنوان مثال در بین ترکهای عثمانی، رویائی بنام رویای عثمان غازی بسیار مهم است. عثمان غازی در رویای خود نهالی می بیند که از شکمش رشد کرده و سپس به یک درخت بزرگ تبدیل می شود. این رویا اینچنین تعبیر می شود که دولت عثمانی به دولتی بسیار بزرگ تبدیل خواهد شد. دقیقا، مثل همین رویا در حماسۀ ماناس نیز وجود دارد.

Kanıkey همسر ماناس در خواب درختی بسیار بزرگ می بیند. این خواب چنین تعبیر می شود که ماناس بعد از مرگش دوباره به جهان آمده و تمامی خلق قیرقیز را در زیر لوای واحدی جمع خواهد نمود.

یکی دیگر از موضوعات و موتیف های مشترک انتخاب همسر است. در حماسۀ دده قورقود Bamsı Beyrek بعد از مسابقات کشتی ، تیراندازی و اسب وسواری با همسرش با او ازدواج می کند. بانو چیچک تصمیم می گیرد تا با این قهرمان که با او از هر نظر برابر است، ازدواج کند. این موضوع بخوبی نشان می دهد که زن ترک به چه اندازه از تیپ Alp برخوردار است. قهرمانان در این حماسه با زنان معمولی ازدواج نکرده و این زنان باید دارای ویژگیهای خاصی باشند.

بعنوان مثال ماناس بعد از ازدواجش، Kanıkey تمامی ساز و برگ مبارزاتش را فراهم می سازد. بعد از مرگ، ماناس قهرمان با التماس اسب، پرندۀ شکاری و سگ تازی اش دوباره جان می گیرد. در آن اثنا Kanıkey بعنوان نمایندۀ یک زن ترک وفادار، مسئولیت امرار معاش تمامی خانواده را برعهده می گیرد.

۵

او با وجود اصالتش محصول کاشته و درو می کند. در داستان دده قورقود نیز می گوید:

هنوز من به اسبم سوار نشده باید همسرم سر دشمن را از تنش جدا کند.

اندیشۀ حاکم شدن بر جهان در حماسۀ اوغوز خاقان چنین بیان می شود:

من بعنوان خاقان شما انتخاب شدم

بدست می گیرم سپر و کمانم را

خورشید لوایم و آسمان چادرم باشد

در حماسۀ ماناس نیز که برای اولین بار هدف اتحاد قیرقیزها را مد نظر قرار داد، با این اندیشۀ جهانگیری روبرو می شویم. پدر ماناس هنوز فرزندش در گهواره بود که با او چنین گفت:

پسرم ماناس، بر اسبم سوار خواهم شد

به سفرهای دور و دراز خواهیم رفت

از مدینه جدا شده و از بخارا عبور خواهیم کرد

گذرگاهها را پشت سر خواهیم گذاشت

بدنبال عبور از Beşterek بنزد Konguz بیگ خواهیم رفت

حماسه های ترک از اوغوز گرفته تا ماناس و از دده قورقود گرفته تا Battal غازی، همه و همه اسناد مشترک جهان ترک است. حفظ و نگهداری از آنها در فهم و درک همدیگر بسیار مثمر ثمر خواهد بود.

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت اول

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت دوم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت سوم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت چهارم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت پنجم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت ششم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت هفتم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت هشتم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت نهم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت دهم

شاخه های چنار کهنسال تورک – قسمت یاز دهم

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: