امیر تیمور؛ محبوب یا مغضوب؟


مردم ایران در حافظه تاریخی خود، تیمور را شخصیتی مثبت ارزیابی می‌کند

در خبرها خواندیم که اوزبیکستان ششصد و هفتاد و چهارمین سالگرد تولد امیر تیمور را به عنوان «حکمرانی موفق» و «قهرمان ملی» جشن می‌گیرد. این خبر که در بسیاری از سایت‌های فارسی زبان منتشر شد، سوالاتی در ذهن خوانندگان ایجاد کرد که بررسی این پرسش‌ها و یافتن پاسخ‌های علمی، منطقی و قانع‌کننده برای آن‌ها می‌تواند مفید و در عین حال جالب باشد.

شاید اولین سؤال این باشد که چرا عده‌ای ترجیح می‌دهند از لقب «تیمور لنگ» و عده ای نیز از «امیر تیمور» استفاده کنند؟ و یا اینکه آیا تیمور تنها به دلیل زادگاهش مورد علاقه مردم اوزبیکستان است، یا اینکه او دارای خصائص برجسته‌ایست که تورکان اوزبیک بیش از دیگران به او افتخار می‌کنند؟ همچنین می‌توان این سوال را مطرح ساخت که تیمور به عنوان یک شخصیت تاریخی تأثیرگذار و پر نفوذ، چه آثاری از خود به یادگار گذاشته و چه تأثیری در سیر تاریخی اقوام تحت حاکمیت خود داشته است؟

قبل از پاسخ دادن به سوالاتی که مطرح شد، بهتر است نگاه کوتاهی داشته باشیم به نکات مهم و جالب توجه امیر تیمور، فاتح بخش مهمی از جهان شرق.

«تیمور» کلمه‌ایست تورکی به معنی آهن و آهنین که امروزه با تبدیل صدای /ت/ به /د/ در لهجه‌های غربی زبان تورکی به صورت دمیر درآمده است. او در سال 1335 میلادی، مصادف با 713 هجری قمری، یعنی زمانی که تورکستان تحت حاکمیت دولت جغتای قرار داشت، در یاشیل‌ کنت، یعنی شهر سبز به دنیا آمد. پدرش از اعیان قبیله تورک بارلاس بود. تیمور از همان کودکی در کنار علم و دانش، فنون جنگی و سوارکاری را فرا گرفت و در جوانی جنگ‌های زیادی را تجربه نمود. بطوری که در جنگ با امیر حسین حاکم بلخ، او را شکست داده و این شهر را به تصرف خود درآورد. در نتیجه این پیروزی، قورولتای بلخ، عنوان امیری را به تیمور اعطا نمود. امیر تیمور بلافاصله وارد سمرقند شد و این شهر را پایتخت خود اعلام نمود. او در طول 36 سال حکمرانی خود توانست تورکستان، خوارزم، منطقه ایران، منطقه عراق، قفقاز، هندوستان، افغانستان و آناتولی را به سرزمین خود ضمیمه کرده و امپراتوری بزرگی تشکیل دهد. در این دوره توقتامیش که حکمرانی آلتون اردو را بر عهده داشت، با کشورگشایی تیمور مخالفت می‌کرد. چرا که تیمور از نسل چنگیزخان نبود و توقتامیش حق حاکمیت را تنها برای نوادگان چنگیز به رسمیت می‌شناخت. سر انجام در نتیجه جنگ‌هایی که بین این دو حکمران قدرتمند رخ داد، آلتون اردو فرو ریخت و زمینه رشد و قدرت‌یابی روس‌ها که تا آن موقع تحت حاکمیت تورک‌ها قرار داشتند، فراهم شد. تیمور پس از فتح خراسان، گرگان، طبرستان، سیستان، فارس، لرستان، آذربایجان، هندوستان و عراق وارد آناتولی شد و در آنکارا ییلدیریم بایزید را مغلوب و اسیر خود ساخت و سپس به سمرقند بازگشت. عده‌ای معتقدند که ورود تیمور به آناتولی سبب شد تا فتح استانبول 50 سال به تأخیر بیفتد.

امیر تیمور پیش از آنکه به چین حمله کند، به علت بیماری در سن 71 سالگی در شهر اوترار و یا همان فاراب درگذشت.

در دوران امپراتوری امیر تیمور و جانشینان وی، نقاشی، شعر و ادبیات رشد چشمگیری یافت و هنر معماری نیز به اوج خود رسید.

عمارت‌های باشکوهی که توسط تیمور و جانشینان وی در سمرقند، هرات و دیگر شهرها بنا شده به تأثیر هنر ایلخانی در هندوستان کمک کرد و باعث فعالیت مکتب معماری در این کشور شد. معماری تیموری با آرامگاه یسوی در قزاقستان کنونی آغاز شد و در آرامگاه تیمور در سمرقند به اوج خود رسید. قرینه‌ سازی محوی، ویژگی تمام ساختارهای معماری تیموری است که در آن میان می‌توان به مجموعه‌ای که در برگیرنده آرامگاه‌ها و مساجد در سمرقند است و نیز مسجد گوهرشاد در مشهد اشاره کرد. گنبدهایی دوتایی با اشکال مختلف که با سفال‌ها و کاشی‌های رنگین تزئین شده‌اند.

منابع تاریخی گوته می‌دهند که امیر تیمور فردی دانش‌دوست و هنرپرور بوده و احترام زیادی به دانشمندان و هنرمندان قائل بود. بطوری که بسیاری از دانشمندان و هنرمندان ممالک فتح شده را به همراه خود به سمرقند آورده و آنها را مورد حمایت قرار می‌دهد. گفته می‌شود که تیمور حافظ قرآن بوده و حتی معروف است که می‌توانست قرآن را از پایان تا آغاز نیز بدون آنکه نیاز به مراجعه به کتاب داشته باشد، قرائت کند.

بدون شک امیر تیمور نیز همانند تمامی کشورگشایان مانند کوروش، داریوش و چنگیز خان، انسان‌های بی‌گناه زیادی را به قتل رسانده و در خلال جنگ، ویرانی‌های فراوانی ببار آورده که در جنگ‌های دوران قدیم امری کاملاً طبیعی محسوب می‌شد. اما خدمات و آثار هنری و تاریخی به‌جای مانده از دوره تیموریان به حدی است که چشم‌پوشی از آن‌ها و توجه یک جانبه به نکات منفی شخصیتی چون امیر تیمور چندان منصفانه به نظر نمی‌رسد.

اگر چه تیمور از نظر زادگاه، مورد علاقه خاص مردم وزبیکستان بوده و به دلیل تورک بودن نیز از جایگاه برجسته‌ای در تاریخ تورک برخوردار است، اما واقعیت این است که مردم منطقه و به ویژه مردم ایران در حافظه تاریخی خود، تیمور را شخصیتی مثبت ارزیابی می‌کند و به همین دلیل است که نام «تیمور» و نام‌های خانوادگی «تیموری»، «تیمورزاده»، «تیمورپور»، «تیموروند»، «تیمورنژاد» و امثال آن در ایران به مراتب بیشتر از نام‌های «کوروش» و «داریوش» بوده و مردم آن را کاملاً طبیعی تلقی می‌کند.

محمدرضا هیئت

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: