منشاء نژادی، قدامت تاریخی و وجه تسمیه اَزرَه ها: بخش سوم


بخش سوم

تَياق/غ tāyağ : چوبدست . لغت ترکی(تایاق/غ).

دوبیتی هزارگی : اَمو بیِه تیاغَه ما بَلَیخور = اَمُو وُنگِه چِیراغَه ما بَلَیخور

کِی آشُوق دَردِ چَشمانَش نَبینَه = پَغَچِی دَماغَه ما بَلَیخور

جَغَه jāğā : كنار و لبهء هر چيز . لغت ترکی(جاقا/یاقا).

دوبیتی هزارگی : اَمِی کارا رَه دوختَرو موکونَه = نان مِیلدَه رَه تَیِ دامُو موکُونَه

جَغِه دَریا مورَه کِی یارشِی بییَه = او رَه خوراکِ مایِی گو موکُونَه

جيلَك jilāk : زنجيري است با حلقه‌هاي ريز و ظريف.لغت ترکی(جِليَه).

دوبیتی هزارگی : ز گَرمَک آمَدُوم دَ پوشتِ مازار = دَ بینِی دارَه چارگولِ جِیلَک دار

کِی بَندَه با خودایِ خویش نالَد = به سَر اَبریشُم و کُرتِه گولِ نار

جِيَه jeyā : خواهرزاده . لغت ترکی(جِیچَه).

ضرب‌المثل هزارگی : «آو سُونِ پَغَچي مورَه، جِيهَ از پَس نَغَچِي».

چَمچَه çāmçā : يك نوع قاشق بزرگ . لغت ترکی(چَمچَه).

دوبیتی هزارگی : خود شِی رافتَه بَدَر دَ پایِ اَیلاق = مَرَه پورتَه کَدَه دَ کُنجِ قِشلاق

دو سِه سیر جَو دَدَه نِیم شِی سیاقاق = نَه پِیلَه یَه نَه چَمچَه یَه نَه سَرماق

خِينَه xinā : حنا . لغت ترکی(خِینا) .

دوبیتی هزارگی : دَ دستايِ سفيد خينَه مي‌شينه= دَ چشمايِ سيا سُرمَه مي‌شِينَه

پيرونِ سرخ مَخمَلي دَ جان‌شي = لبِ دامونِ يار چِيرمَه مي‌شِينَه

دَمبُورَه dāmburā : آلتِ موسيقي ملي و سُنتي هزاره‌ها. لغت ترکی(تامديره).

دوبیتی هزارگی : دِیدِه مَه وا دِیدِه مَه وا دِیدِه مَه = یَکَک توپَک بزن دَ دَمبُورِه مَه

یَکَک توپَک بزَن از تارِ هُوخَل = لِحافِ سُورخ و سَوز پَرتُو بَلِه مَه

سَلَّه sāllā : عمامه، دستار، لُنگي . لغت ترکی(سَلٌه).

مثال: «غَدَر تُورَه نگو رئوفِ تركمو، اِي قوقَريا دَ تو سَلَّه نَميلَه».

سُرجَه sürjā : برفی که لایه فوقانی آن یخ زده باشد . لغت ترکی(سِرچَه).

ضرب‌المثل هزارگی : «سالِ خوب، نوروز قلبه، سالِ بد، نوروز سُرجَه».

سُولَه sülā : آبَكي، سُست. همچنين بي عُرضه و تنبل . لغت ترکی،آذربایجانی(سولو) .

ضرب‌المثل هزارگی : «خاتونِ سُولَه، پيشَگ‌شِي چاغَه».

قاش qaş : ابرو ، 2- چمن 3- كوهه‌ي زين . لغت ترکی(قاش).

دوبیتی هزارگی :

شــــفای دَردِ دِیــلَه ما بلیخور = دَوایِ دَردِ سِـــیلَه ما بَلَیخور

بلِه قاشِ سِـــــیایِ پَلتَه پَلتَه = پِیــچِه شِی کَــج و کـــِیلَه ما بلیخور

قَباغ qābağ : پلكِ چشم، پشتِ چشم . لغت ترکی(قاباغ/ق).

دوبیتی هزارگی : دیده اَر وَخت سُونمَه اِیلمَک مُوکُونَه = تای قباغ توغ کَده  چِشمَک مُوکُونَه

مَه قُربانِ چِیمِی آهُو  رَقَم شِی = خو دَه شمع و مَرَه شَوپَرَک موکونه

قَچَر qāçār : بغل كوه، بغل ديوار و بغل صورت. لغت ترکی(قاجار).

دوبیتی هزارگی : لاته خو تَر کو بيل شِيفتِ قَچَر  مَه = تَوِيم رَه کَم کَنو  او موتَبَر مَه

اوقَس گِيمرِی کَنوم اَز مَغز دِيل خو = که شور  نَخَری دِيگَه از تای سَر مَه

قَريش qāriş : وَجَب . لغت تركي آذربايجاني(قاریش).

ضرب‌المثل هزارگی : دُمِ خَرَه اَز هَر طَرَف قَرِيش كَنِي دُو قَرِيشَه

قنجَغَه qānjāğā : فِتراك، جَنب، پهلو . لغت ترکی(قنجوغه).

ضرب‌المثل هزارگی : هر كس آهو بكشه، دَ قَنجَغِه خو بَستَه مُوكُونَه.

قَنچِيغ qānçiğ : 1-سگِ ماده، 2-نوعي دشنام به زنانِ سليطه و بي‌حيا .

ضرب‌المثل هزارگی : «تا قَنچِيغ دُم نَزَنَه، گِندُوگ نَمِيَه».

قوچقار : قوچ، گوسفندِ نر :

ضرب‌المثل هزارگی :» روباه دَ اميد خايه قوچقار كه كَي دَ زيمي مُوفتَه».

قولاج qulaj : فاصله از اين سر دست تا آن سر دست. لغت ترکی(قولاج).

دوبیتی هزارگی: پِیچِه یِ دِیدَه گُول قولاج قولاجَه = دَ سَر شِی چادَرِ سَفِیدِ گاجَه

هَرچِی موگَه نَیا مَردوم موفامَه = ما دِیوزَدَه موروم کِی ناعلاجَه

قُولَغَي qolāğāi : دُزد . لغت ترکی(قالتاغاي).

ضرب‌المثل هزارگی : «تا كُوتَه‌رَه خوندِه‌شِي قُولَغَي نَگَه، كَسِي ‌دِيگَه، نَمُوگَه».

قَيماق/غ qāimağ : سرشير.لغت ترکی(قیماق).

دوبیتی هزارگی : خَیمِه سَفِید دَزو اَیلاق می زیبَه = دَ کومِه تَرقِیدَه قَیماق می زیبَه

دَ کومِه تَرقِیدَه قَیماقِ گوسپُو = آشُوق بازی دَ هَمقُراغ می زیبَه

كاكُل/کاکُول kakol : موي بلند و دسته شدۀ فرق سر . لغت ترکی(کاکُل).

دوبیتی هزارگی: مَه قوربانِ بیِه مقبولِ دِیدَه = مَه قوربانِ خَمِ کاکُولِ دِیدَه

سَر و جانَم شَوَه یَکسَر خودایا = فیدایِ چادَرِ گُول گُولِ دِیدَه

كُرَنگ korāng : اسبِ سرخ‌رنگ. لغت مغولي(كورنگ) .

دوبیتی هزارگی : سَرِ کویِ بیلَند آووُر دو رَنگَه = کِی لال بیگُوم سَرِ اَسپِ کُرَنگَه

کُرَنگ لَخشِید و لال بیگُوم خَطا شُود = تَمامِ مولکِ کابُول خوش هَوا شُود

كُندَلُو kondālo: راهِ اُريب، منحني، بسويِ انحنا . لغت ترکی(کُندَلان).

دوبیتی هزارگی : راهِ كُندَلُو، راي‌شي اَوارَه=ديده‌مو قَدِ گندُم پيداواره

ديدَه، قد گندم پوجي موكونه= پوجي‌كَدِه يار دَ دل‌مو خارَه

كوتل kotāl : گردنهءكوه . لغت مغولی(کوتَل) .

دوبیتی هزارگی : سَرِ کوتَل رَسِیدوم دَم گِیریفتُوم = رَفِیقِ رِیزَه گَک هَمدَم گِیریفتوم

نَدانِیستُوم کِی یارجان بیوفایَه = دَ جان دَرد و دَ دِیل ماتَم گِیریفتُوم

كُوچُوك küçük : چوچه سگ . لغت ترکی(کُوچُوک).

ضرب‌المثل هزارگی : «بَچكيچَه‌رَه دَ بَچكيچَگي‌ شِي، كوچوگَه دَ كوچوگي‌شِي».

ماخ max : بوسيدن، بوسه . لغت ترکی(مَخ) .

دوبیتی هزارگی : بوگی شیری نیشانی از محل خو = بیسه سَم کو ده گوش دیل غزل خو

سونی قَیشَخ شودی جاغه مه توغ کو = بیدی ماخ از لبای پور اَسَل خو

نَغَه‌چي nāğāçi : برادر مادر . ماما . لغت تركي قزاقي(ناغاشي) .

ضرب المثل هزارگی : «آو سونِ پَغَچي مُورَه، جِيَه سونِ نَغَه‌چي».

يشيل yeşil : رنگ سبز . لغت ترکی(یاشیل).

دوبیتی هزارگی : لَچَک شِی تَو د َدَه پِیرون شِی یِشِیل = نَخرَه کَدشه مِییَه اَز مَنِه آغِیل

یَگو رایی کِی قَد شِی تُق موکونوم = بَه قُورو کِی نازای شِی موکونَه سِیل

اینهمه واژه های«ترکی – مغولی»شامل مناطق، وسایل کار، اناتومی بدن انسان، طوایف هزاره ها، دوبیتی ها و ضرب المثل های هزارگی، بمثابه مشت نمونه خروار دلیل محکمی است که مهر تائید بر تئوری ترک تبار بودن هزاره ها زده است و در ضمن ثابت میسازد که در قدیم، هزاره ها به لهجه های متفاوت زبان ترکی صحبت میکردند . زیرا در قدیم تمام مناطق آسیای میانه و شمال و جنوب هندوکش به زبان ترکی سخن میراندند . زیرا «بر اساس تحقیقات انجام گرفته احتمال می رود زبان تركی مادر، حدود 6400 سال قبل از میلاد بوجود آمده باشد»{5}. زبان ترکی فعلا به شاخه های شرقی(کاشغری و قرقیز) شمالی (کازاخ) (که غیر از قزاق است) میانی (ازبکی و ترکمنی) و غربی (آذربایجانی و استانبولی ترکیه) از لحاظ جغرافیایی تقسیم شده است . به همین دلیل اکثر کسانی که درین وادی گام گذاشته اند معتقد اند که » زبان ترکی با گویش ھای گوناگون خود در زمان ھای قبل از میلاد در بامیان تکلم می شد»{6}.. همچنان آقایان تیمور خانوف نویسنده روسی، حسن فولادی و… نیز بر این نظریه پا میفشارند که زبان مردم ھزارہ قبلا ترکی بودہ . بناء زبان ھزارگی در قدیم شاخه ی از خانواده زبان ھای یورال التائی بود که بعدا بنا بدلایلی هزاره ها زبان مادری شان را از دست داده و دری را با گویش هزارگی جاگزین آن کرده اند .»در دوران 724 تا 1890م زبان مردم ھزارہ تبدیل گردیدہ فارسی جا گیر دیگر زبان ھا گردیدہ»{7}. حالا با ذکر مدارک بالا متقین شدیم که هزاره ها ترک تبار میباشند . که بنا بر نظریه اكثر علماي فن، نژاد زرد پوست به سه قمست بزرگ تقسيم شده اند:1-چين و تبت 2- مغول و منچو 3- ترك وتاتار، که هزاره ها از نگاه وابستگی نژادی در ترکیب سوم قرار دارند و به همین لحاظ اتنیکی، قيافه ظاهری و ساختار فزيولوژيكی هزاره ها شبیه همه وابستگان به نژاد زرد مخصوصا اوزبيگ ها، توركمن ها، مغول ها، قرغیز ها، تاتار ها، قزاق ها و ديگر احفاد تورك های شرقی میباشند . اما با زهم مدارکی تاریخی دیگری نیز به بحث مان اضافه مینمائیم تا بصورت کامل به نتیجه مطلوب برسیم .

امروز علم انتروپولوژی Anthropology، اِتنولوژی Ethnologie ، جمجمه شناسی Craniology، کشفیات باستانی و… کمک زیادی به تثبیت تئوری ها و نظریه های تاریخی کرده است . که خوشبختانه » تئوری ترک تبار بودن هزاره ها» نیز شامل این قاعده گردیده و پوهاند جلال الدین صدیقی درین باره چنین گفته است : «ساکنین امروز افغانستان از نظر نژاد شناسی و بررسی جمجمه به سه گروه نژادی تقسیم میشوند :

1- نژاد قفقازی(آریایی) که شامل اقوام تاجیک، پشتون، بلوچ و نورستانی میشوند.

2-نژاد ترک شامل هزاره، ایماق،ازبیک و قیرقیز میگردد .

3- نژاد براهوئی که قوم کوچکی است و میگویند اصل دراویدی هندی دارند و گویا از هندوستان به نقاط مرزی بین افغانستان و پاکستان مهاجرت کرده اند»{8}. آقای تقی خاوری نیز معتقد است که هزاره ها اصلا ترک نژاد میباشند:»از قراین و شواهد قومی هزاره ها پیداست که بخش مهمی از آنها از ترکان باستان به شمار میروند»{9}. آقای داکتر همت فاریابی در مقاله ای تحت عنوان «هزاره نسلی از سلسله ترک تباران» چنین نوشته است :»هزاره ها به مثابه ساكنين بومی افغانستان امروزی، نسلی ازسلسله توركتباران بوده و قدامت زيست آنها در نواحی جنوب هندوكش و سواحل سند از زمان ده ها قرن قبل از حمله اسكندر مقدونی در منطقه رقم زده ميشود . در مورد آغاز ورود آنها از آسيای مركزی بسوی اين مناطق اسناد و شواهد موثق ديده نميشود ولی نظر به بعضی اسناد، شواهد و قراين همسو با اين مسئله، احتمال ميرود كه آغاز زيست مردم هزاره درمناطق مذكور ميتواند با مهاجرت سومری ها از آسيای مركزی بسوی عراق امروزی قابل مقايسه باشد . مرحله دوم جابجائی هزاره ها مربوط ورود كوشانی ها در سال چهلم ميلادی و ورود يفتلی ها درسال 220 ميلادی و ادامه حكمروائی اخلاف آنها در چهره غزنوی ها و تگين شاهان ميباشد كه اسلاف هزاره امروزی را تشكيل ميدهد»{10}. دانشمند شرق شناس شوروی آقای « اِ . و . برمودین » معتقد است که : » نظریه اختلاط ترک مغول ها برای پیدایش ملیت هزاره درست بوده و ملیت هزاره منشاء مغولی و یا دقیق تر ترک مغولی دارد»{11}. جهت تائید نظریات فوق، نظریه « گ . ف . دیبیتس» را میاورم که ایشان معتقد اند که : «شکل فیزیکی هزاره های کنونی اجازه میدهد تا با اطمینان بیشتر اثبات شود که ملیتهای مغولی یا آسیای مرکزی از قبیل مغول ها، بوریات ها، سویاکت ها، تورنیس ها، آلتایی ها و قسما قیرقیز ها و قزاق ها بدون شک در {تشکیل} ملیت هزاره سهم گرفته اند»{12}. آقای سید عسکر موسوی در کتاب «هزاره های افغانستان» در صفحه 54 این کتاب نظر آقای کلاوس فردیناند را در باره ترک-مغولی بودن هزاره ها چنین آورده است : » آنان (هزاره ها) تیپ مغولی دارند و با گویش فارسی سخن میگویند که کلمات خالص ترکی و مغولی نیز در ان موجود است». در دائره المعارف فارسی مصاحب (ج 1- ص179) در باره هزاره به نقل از سفرنامه خانیکوف چنین آمده است :«قسمت مرکزی افغانستان از غزنه تا هرات مسکن قبایل مغول یا آمیخته ای ترک و مغول است . ازین جمله است قوم هزاره که مذهب شیعه دارند در دوطرف هریرود طایفه چهار ایماق چهار قبیله سکونت دارند».

ادامه دارد

5-  امید نیایش، آلتایلاردان سهندیمیزه (تورك مدنیتلری تاریخی)، جلد 1، تهران 1382، ص.49

6- دکترسید عسکر موسوی در صفحه 73 کتاب ھزارہ ھای افغانستان

7- دکترسید عسکر موسوی صفحه 129 کتاب ھزارہ ھای افغانستان

8- کاظم یزدانی – کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره ها – ج 1و 2 ص153 تاریخ انتشار 1387

9- تقی خاوری . مردم هزاره و خراسان بزرگ –ص 49

10- داکتر همت فاریابی،»هزاره نسلی از سلسله ترک تباران» قسمت دوم .

http://www.junbesh.net/der-hemat-11.htm.

11- مودین ماسوندر- تاریخ افغانستان – ج 1-2 ص 289 مسکو – 1964

12- دیبیتس – تحقیقات انسان شناسی در افغانستان مرکزی – صص 6، 20، 32

عباس دلجو

5 پاسخ

  1. do you respond to comments??

  2. سلام و سلامتی بر قربوی عزیز!
    ازینکه با تاخیر برایت جواب میدهم علتش گرفتاری بیش از حد بود . بهر حال باید خدمت آن عزیز متذکر شوم که بیگ لقب و تشخص مردان تورک نژاد بوده و در لغت ترکی به معنی بلند، رفيع، بزرگ و در اصطلاح امير، مولا، حاكم و بزرگ را گويند. مانند اُلُغ بیگ، تیمور بیگ و در هزارستان یوسف بیگ، ابراهیم بیگ و…. در ضمن بیگم لقب خانم ها بوده مانند امير بیگم، تاج بیگم و…
    سر كوهِ بلند اَفتَو برآمد = اميربيگُم سر ماشَو برآمد
    چطور چوبچَك ميزد بر حلقِ ماشو= به لَوظِ زرگري مي‌زد مرا دَو
    در ارتباط سوالات بعدی ات به متن مقالات رجوع کنید جواب دریافت خواهید کرد.

  3. ba salam be mahzar ostd arjmand pouhand abbas deljoo. ma yak daneshjo da iran hastom ke omidvarom har che zoodtar btanom darbareh ghedmate hazaraha ba yari shoma matlabi erah namayam. rasti mail va vasileh ertebat ba shoma chist? yakdonya tashakor va sepas. shad zi

  4. ba salam be mahzar ostd arjmand pouhand abbas deljoo. ma yak daneshjoye hazara da iran hastom ke omidvarom har che zoodtar btanom darbareh ghedmate hazaraha ba yari shoma matlabi erah namayam. rasti mail va vasileh ertebat ba shoma chist? yakdonya tashakor va sepas. shad zi

  5. اقای دلجو – بعضی کلمات از تورکی در زبان هزاره راه یافته است و بعضی دیگر از زبان هزاره ها به تورکی – مثال:
    کنده لو در زیان ترکی یک کلمه بسیط است اما در زبان هزاره یک کلمه مرکب: کنده + لو
    لو به معنای -از سمت- میباشد مثلا شولو به معنای از طرف شب یا شبانه
    بورلو به معنای از سمت بالا (بور یا بر به معنای بالا است در زبان ما)
    شیولو به معنای از سمت پایین (شیو به معنای پایین است)
    و …
    ببینید که از بین این همه کلمات سیستماتیک تنها کنده لو به زبان تورکی راه یافته است

    یک مثال دیگر -جیلک- است که یک کلمه مرکب است در زبان ما
    جیل کردن به معنای قطار کردن
    به این حساب جیلک هم یک قطار از حلقه ها یا مهره ها است

    کلمات دیگر هم واقعا معلوم نیست که از کدام طرف نشات گرفته است. البته هزاره ها با اقوام اطراف شان ارتباطات طبیعی خود را داشته اند و دارند اما به واقعیت این نزدیکتر خواهد بود که هریک را یک قوم علیحده حساب کنید.

    دیگر اینکه تبار باید به شکل سیستماتیک اثبات شود که هزاره از کدام طریق با تورکان پیوند دارد – شما یک کلمه را از آذربایجان و یک دیگر را از ازبکی و دیگر را از منگولی پیدا میکند که چیزی از آن حاصل نمیشود. شاید شما بهتر بدانید که تورکان نیز از خود شجره و تقسیمات دارند و نمییشود که سرش در آذربایجان و چشمش در منگولیا و بینی اش در تورکمنستان باشد.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: