زبان توركی اوزبیكی-قسمت چهارم


صفحه‌ای از كتیبة اورخون ـ ینی سئ

ترجمۀ این صفحة كتیبة اورخون به ترتیب شماره گذاری متن:

1. زمانی كه در بالا آسمان نیلگون، در پایین زمین تیره آفریده شد، در میان هردو بنی آدم خلق شد. بالای بنی آدم نیاكان من بومین خاقان و ایستمی خاقان بر تخت نشسته اند. آنها بر تخت نشسته، دولت مردم تورك و رسم و آیین های آن را برقرار داشته، رعایت كرده اند.

2. چهار طرف كاملاً دشمن بوده است. لشكر كشیده مردم چهار طرف را همه گرفته و كاملاً مطیع ساخته اند. كسانی را كه سر داشتند وادار به تعظیم كردند، آنكه زانو داشت به زانو زدن واداشتند. در جلو (شرق) به قدیرقن ییش، به عقب (غرب) تا تیمور قپیق منزل كرده بودند.

3. بدون سردار (بدون تابعیت از كسی)، بدون تناب (به سرزمین بی پایان صاحب شده) توركِ اصیل به همین طرز می زیسته است. آنها خاقان دانا بوده اند، خاقان دلیر بوده اند، وزرای آنان نیز بایستی دانا و دلیر بوده باشند، بیگهای شان و مردم شان هم درستكار بوده اند. از همین سبب دولت را به همین طرز نگهداشته اند، دولت را برقرار داشته و رسم و آیین ها را انجام داده اند، خودش همینطور عمل نموده،

4. وفات كرده است. عزاداران و سوگواران از شرق– بوكلی، چولی لیك ال، تبغاچ، توبوت، اپر، پوروم، قیرقیز، اوچ قوریقن، اوتتیز تاتار، قیتن، تتبی– همینقدر مردم آمده، گریسته اند، عزا گرفته اند. چنین خاقان مشهوری بوده است. پس از این برادرش خاقان

5. شده است، پسرش نیز خاقان بوده است. پس از آن برادرش مانند برادر بزرگش عمل پیشه نكرده است، پسرش چون پدرش عمل نكرده است. خاقان نادان بر تخت نشسته است، خاقان بدفعلی به قدرت رسیده بود. وزیرش نیز نادان بوده است، ترسو بوده است.

6. بیگها و مردمش به سبب بی انصاف بودنشان، به سبب محیل بودن مردم تپغاچ، به سبب عدم خوددار بودن خود، به سبب وجود فریبگران، به سبب تحریك برادران علیه یكدیگر، به سبب به هم انداختن بیگها و مردمش، مردم تورك دولتی را كه در اختیار داشتند، از دست دادند.

7. خاقان خود را كه به خاقانی مشغول بود از میان برداشته، همراه با پسرانش كه بر مردم تپغاچ بیگ می شد، برده شد. با دختران زیبایش كنیز شد. بیگهای تورك نام توركی را انداخته، نام بیگهای تبغاچ را پذیرفته به خاقان تبغاچ

8. مطیع شد. پنجاه سال زحمت و نیروی خود را صرف كرده در شرق، آفتاب برآمد تا خاقانی بوگل لشكر كشیده، غرب تا تیمور قاپیق لشكر كشیده برای خاقانی تبغاچ، دولت و حكومت او را گرفته و سپرده است. تمام اتباع تورك …

* از متن اوزبیكی «قدیمگی توركی تیل»، صص 101-104 به فارسی- دری برگردان شد.

(پایتخت كنونی مغولستان) و در 40 كیلومتری شمال خرابه های شهر «قاره بلغاسون» موقعیت دارد.

كتیبة كول تیگین یك كیلومتر دورتر از كتیبة «بیلگه خاقان» در شمال- شرق قرار دارد. كتیبه ها را در سال (1890م.) هیئت «انجمن فنلند- ایگار» برهبری «ا. خیكیل» تحقیق می كند و در 1892م. تصاویر آن را به نشر می رساند.

كتیبه ها را هیئت علمی برهبری و. و. رادلوف در سال 1891م. همراه با كتیبة «اونگین» (Ungin) كه در همین سال كشف شده بود، تحقیق میكند و در نهایت متن كتیبه های اورخون در «پترزبورگ» نیز به نشر می رسد.

پس از آن كه دانشمند دنماركی و. تامسن (W. Tomsan) حروف خط اورخون را خواند و چگونگی آنها را روشن ساخت، و. و. رادلوف متن كتیبه های نامبرده را با ترانسكریپشن (نوشتن یك متن به الفبای دیگر) و ترجمة آلمانی آن به چاپ می رساند. همچنان، و. تامسن تحقیقات خود را در مورد كتیبه ها همراه با ترجمة فرانسوی متن آن به سال 1896م. به نشر می رساند.

در سال 1897م. پ. م. میلیورنسكی (P. M. Melioranskiy) بر اساس همین ترجمه و چهارمین ترجمة رادلوف، كتیبه ها را (به خواهش رادلوف) به زبان روسی ترجمه و آن را همراه با توضیحات رادلف و ترانسكریپشن متن اصلی نشر می كند. همچنان، و. تامسن به زبان دنماركی (1922م.) و ه. شیدیر به زبان آلمانی (1924) ترجمه می نمایند. نجیب عثمان در سال 1923م. متن كتیبه ها را در كتاب خود بنام «اورخون آبده لری» (استانبول، 1341هجری) با حروف عربی، در سال 1936 خ. ن. اورقون ترجمة توركی آن، س. ای. مالوف در (1951م.)، گ. حیدروف در (1971) ترجمة روسی آن را نشر كردند. و نیز ت. تیكین (T. Tikin) ترجمة انگلیسی آن را به سال (1968م.) در «بلومینگتون» منتشر ساخت.

كتیبة كول تیگین از سنگ مرمر تراش شده، ضخامت آن 41 سانتیمتر، طولش 315 سانتیمتر، عرض قسمت پایینی آن 124 سانتیمتر است. پهنای سنگ از پایین به بالا كاهش می یابد. در وسط این ستون مرمرین لوحة پنج ضلعی به شكل سپر به طول 46 سانتیمتر و عرض 40 سانتیمتر نصب گردیده است. بر سطح جلوی لوحه مهر خاقانی مزین با تصویر نقش شده است. در پشت آن تاریخ نصب كتیبه به زبان چینی (سلسلة بزرگ تان، سی امین سال كی- یوان، هفتمین روز هفتمین ماه- اگوست 731م.) و باز هم 14 سطر به خط چینی نوشته شده است. شش نشانة این كتیبه در واقع تكرار همان تاریخی است كه در لوحه نوشته شده است. گفتنی است كه ترجمه های فرانسوی، انگلیسی، المانی، روسی و توركی نوشتة چینی نیز موجود است.

به طرف راستتر نوشتة چینی دو سطر نوشتة توركی نیز موجود است. و. رادلوف با نظر داشت خط نه چندان خوب این نوشته، تخمین زده است كه آن را ممكن است خود بیلگه خاقان (یعنی برادر كول تیگین) با مركب نوشته باشد.

در سطح پیشروی كتیبه 40 سطر، در سطح راست 13 سطر و در سطح چپ آن نیز 13 سطر و در چهار سطح تراش خوردة آن چهار نوشتة توركی نقر شده است. نوشتة یكی از سطوح آن بكلی محو شده و نیز از سبب فرو ریختن قسمت پایین كتیبه، سر از پنجمین سطرِ متن 40 سطری كتیبه تا آخرین آن محو گردیده است.(سطرها از بالا به پایین و از راست به چپ نوشته شده است) در یكی آن نقاط محو شدة دیگر نیز وجود دارد.[1]

2- سنگنوشتة بیلگه قاآن: این كتیبة مرمرین به افتخار «بیلگه خاقان» پسر «ایلتریش خاقان» (نام اصلی او در سالنامه های چینی بگونة «مُغیلان» ذكر شده است) در سال 735م. گذاشته شده است. بیلگه خاقان را به سال 734م. در سن پنجاه سالگی یكی از اقوامش مسموم ساخته بود.

این كتیبه به فاصلة یك كیلومتر دورتر از كتیبة كول تیگین در جنوب- غرب قرار دارد. هر دوی این كتیبه ها همزمان كشف شده و كار نشر و ترجمة هردو نیز یكجا صورت گرفته است.

شكل كتیبة بیلگه خاقان نیز عیناً مانند كتیبة كول تیگین بوده، ولی از نگاه حجم از هم متفاوت اند. درازی آن 54/3 متر، عرض آن 47/1 متر و ضخامتش 72 سانتیمتر است. كتیبه فرو غلتیده و به سه پارچه منقسم شده است، اما كتیبة كول تیگین بیشتر فرو ریخته و بیشتر آسیب دیده است.

كتیبه 80 سطر است: 41 سطر آن در سطح جلوی، 30 سطر (Xb، Xa) در دو سطح جاتبی (در هر یك 15 سطر) و 7 سطر در سطح عقبی- در جایی كه نوشتة چینی وجود دارد. دو سطر (XII. XI) در سطح تراش خوردة سنگ موجود است. نوشته های دو سطح دیگر آن محو شده است. خطوط در سوی راست كتیبه نوشته شده است. در كتیبة كول تیگین این نوشته در سمت چپ قرار دارد.[2]

3- سنگنوشتة تونیوقوق (تونیوكوك): این كتیبة یادگاری به افتخار «تونیوقوق» مشاور و سپهسالار «ایلتریش خاقان» مؤسس دومین دولت خاقانی تورك در بین سال های (712-716م.) بر روی سنگ نقر شده است. كتیبة تونیوقوق در زمان حیات او نوشته شده است. این شخص در سالنامه های چینی بگونة «یوان چژین» ذكر گردیده است.

اطلاعات سالنامه های چینی در بارة توركان شرقی در دو مجلد به سال (1958م.) در «ویسبادن» چاپ شده است.

لیومئتسه ی(Lio Mautsay) «تونیوقوق» را شخص دیگری گفته بود، ولی دانشمند لنینگرادی س. گ. كلیشتوری (S. G. Klyashtoriy)از نگاه تاریخی و زبان شناسی به اثبات رسانید كه «یوان چژین» و «تونیوقوق» هردو یك نفر اند.

كتیبه از منطقه یی به نام «به یین سوكتو» واقع در 66 كیلومتری جنوب شرق «اولان باتور» پیدا شده كه فعلاً نیز در همانجا نگهداری می شود. كتیبة مذكور متشكل از 62 سطر بوده، در دو ستون سنگی چهار وجهی كه در شمال و جنوب رو به روی هم قرار گرفته و از بالا به پایین نوشته شده است. طول ستون طرف جنوبی 70/1 متر و از ستون طرف شمالی 60/1 متر می باشد. سطر 1-7 در سطح غربی، سطر 8-17 در سطح جنوبی، سطر 18-24 در سطح شرقی و سطر 25-35 در سطح شمالی یكی از سنگها نوشته شده است. همچنان سطر 36-44 در سطح غربی، سطر 45-50 در سطح جنوبی، سطر 51-58 در سطح شرقی و سطر 59-62 در سطح شمالی سنگ دوم نوشته شده است.

كتیبه را «الیزابت كیلیمنت» (Eltzabit Klimint) در سال (1897م.) كه همراه با شوهرش در تركیب هیئتی به مغولستان رفته بود، كشف نمود. او، نخست تصاویر روتوش شدة آن را با ترانسكریپشن آن به نشر رسانید. ترجمة آلمانی آن را و. و. رادلوف در سال (18999م.) نشر كرد. بعداً «ویلهلم تامسن» ترجمة رادلوف را با برخی اصلاحات در اثرش به نام «یادگارهای مدنیت فنلند- اوگار» (هلسنگ فورس، 1916م.، شمارة 77) چاپ كرد. همچنان، متن كتیبه را به زبان دنماركی ترجمه و آن را همراه با تحقیقاتش به سال (1922م.) در «كوپنهاگ» (مركز دنمارك) به نشر رسانید. و نیز متن مذكور را «ه. شیدیر» از زبان دنماركی به زبان آلمانی ترجمه و در «مجموعة شرق شناسان آلمان» (لایپزیك، 1924، 25-28جلد) و «د. روس» آن را به انگلیسی ترجمه و در «بولتین مكتب علوم شرق» (لندن، 1930-1932م.، جلد6) چاپ كرده اند. بعداً ترجمة توركی این كتیبه را «ح. ن. ارقون»، ترجمة روسی آن را «س. ای. مالوف»، ترجمة آلمانی آن را دانشمندان فنلندی «گ. رمستید»، «ای. گرنا» و «پ. اءلتا»، ترجمة انگلیسی آن را «ت. تیكین» نشر نمودند. آخرین نشر علمی متن كتیبه را با ترجمة فرانسوی آن به سال (1961م.) «ر. ژیرا» انجام داده است. دانشمند قزاق «گ. حیدروف» متن و ترجمة روسی آن را به نشر رسانده است.

با وجود این همه چاپها و ترجمه های گوناگون و متعدد متن كتیبه، هنوز هم در خواندن خط و درك مضمون آن نكات تاریك و مبهم وجود دارد.[3]

گفتنی است كه، متن كتیبه ها دارای دو ترجمة اوزبیكی می باشد:

یكی ترجمة مشترك دانشمندان اوزبیك غنی عبدالرحمانوف و علی بیك رستموف است كه همراه با متن اصلی به خط اورخون و متن بگونة ترانسكریپشن ( به خط سیریلیك) در كتاب ارزشمند آنها به نام «قدیمگی توركی تیل» (زبان توركی باستان) به سال (1982م.) از سوی نشریات «فن» در تاشكینت به چاپ رسیده است. در این اثر، تحلیل و بحث مفصل علمی نیز راجع به ویژه گیهای فونتیك خط، حروف و قواعد نوشتاری كتیبه ها (خط اورخون) از نگاه زبان شناسی و با استفاده از اكثر ترجمه های آن و پژوهشهای گرانسنگ دانشمندان دیگر، به همینگونه ویژه­گی های خطِ دیگر توركان یعنی «خط اویغوری» صورت گرفته است.

دکتورس شفیقه یارقین و حلیم یارقین

ادامه دارد

فدراسیون تورکان اوغانستان

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: