نامگذاری سال 2009 به نام کاتب چلبی و حاج بکتاش ولی


حاج بکتاش ولی فلسفه خود را بر اساس «آزادی» و «اندیشه آزاد» بنا نهاده و معتقد بود که هیچ چیزی به اندازه آزادی زیبا نیست

در آخرین روزهای سال 2008، خبری در رسانه های گروهی تورکیه انتشار یافت که نشان دهنده تداوم موفقیت های این کشور در عرصه فرهنگی و در سطح جهانی بود. سازمان علمی و فرهنگی و آموزشی سازمان ملل متحد یونسکو پس از بررسی های طولانی، سال 2009 میلادی را به نام دو شخصیت برجسته و بزرگ تورک، یعنی کاتب چلبی و حاج بکتاش ولی نامگذاری نمود.

اگرچه پیش از این نیز یونسکو سالهای متعددی را بنام دانشمندان، هنرمندان و اندیشمندان تورک نامگذاری کرده بود، ولی این اولین باری است که یونسکو سه سال پیاپی را به شخصیتهای تورک اختصاص داده و از میان دهها شخصیت معرفی شده از سوی کشورهای مختلف، چهار شخصیت تورک را انتخاب نموده است.

سال 2007 سال مولانا شاعر و متفکر نامدار تورک نامیده شده بود. مولانا که با اندیشه و طرز بیان منحصر به فرد خود شهرتی جهانی دارد، اصلا از تورکهای تورکستان جنوبی و متولد شهر بلخ بوده و بیشتر عمر خود را در سرزمین آناطولی و در قونیه گذرانده است. اگرچه مولوی بنا به شرایط فرهنگی آنروز بیشتر اشعار خود را به زبان فارسی سروده، ولی ملمّع های زیادی نیز به زبانهای تورکی و فارسی از وی به یادگار مانده و مفاهیم، ضرب المثل ها و اصطلاحات تورکی زیادی در آثار وی بکار رفته است. هر سه کشور تورکیه، افغانستان و ایران علاقمند بودند تا مولوی به عنوان شخصیت ادبی آن کشور از سوی یونسکو معرفی گردد و در این میان تورکیه به عنوان زیستگاه و وارث گنجینه علمی، ادبی و هنری مولانا و افغانستان به عنوان زادگاه وی از شانس بیشتری برخوردار بود و تنها سرودن شعر به زبان فارسی، برای ایرانی نامیده شدن مولوی از سوی یونسکو کافی نبود. چرا که در اینصورت، بسیاری از شعرای روس نیز که تا پیش از قرن هجدهم اشعار خود را به زبان فرانسوی می سرودند، بایستی فرانسوی تلقی می شدند.

همچنین سال 2008 نیز از سوی یونسکو به عنوان سال محمود کاشغری دانشمند و زبانشناس معروف و مولف دیوان لغات التورک، قدیمی ترین لغتنامه و اولین دائره المعارف تورکی اعلام گردید. محمود کاشغری که از خانواده ای اصیل و از نسل قراخانیان می باشد، با سفر به نقاط مختلف تورکستان و بررسی لهجه های مختلف زبان تورکی، یکی از مهمترین آثار علمی جهان را در قرن یازدهم میلادی به تحریر درآورده و در آن، ضمن مقایسه لهجه های زبان تورکی، اطلاعات وسیعی نیز در مورد طایفه های ترک، نحوه زندگی، آداب و رسوم، ضرب المثلها، افسانه ها و داستانهای کهن تورکان ارائه نموده است. دیوان لغات التورک کاشغری همچنین حاوی نقشه ای است که در آن جهان به صورت کروی نشان داده شده که با توجه به دانش آن روز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. یکی دیگر از نکات بسیار مهم این نقشه که با هدف مشخص ساختن محل سکونت ترکان کشیده شده، ترسیم نقشه ژاپن برای اولین بار در تاریخ جهان است. محمود کاشغری همچنین اثری تحت عنوان جواهرالنحو فی لغت التورک یعنی، گوهرهای نحو در زبان تورکی، تألیف نموده که متأسفانه از سرنوشت آن اطلاعی در دست نیست.

به مناسبت سال محمود کاشغری مراسم های مختلفی در کشورهای آسیای میانه، آذربایجان و تورکیه برگزار شد و کتابهای متعددی جهت شناساندن این اندیشمند انتشار یافت. حتی به همین مناسبت اولین مسابقه داستان نویسی میان مجلات ادبی جهان تورک از سوی «کانون نویسندگان یورو آسیا» در آنکارا برگزار گردید و مقرر شد تا برای یابنده اثر مفقود شده کاشغری، 1000 سکّه جمهوریت در نظر گرفته شود.

با توضیحاتی که در مورد نامگذاری سالهای پیشین داده شد، بهتر است درباره کاتب چلبی و حاج بکتاش ولی، و علل انتخاب نام این دو شخصیت بزرگ از سوی یونسکو برای سال 2009 نیز اطلاعاتی ارائه نماییم.

در اوایل سال 2007، وزارت فرهنگ و جهانگردی ترکیه با مراجعه به کمیته ملی یونسکو در تورکیه، پیشنهاد نمود که سال 2008 بنام محمود کاشغری و سال 2009 نیز بنام ملانصرالدین و کاتب چلبی نامگذاری شود. این در حالی است که ایران نیز خواستار نامگذاری این سال بنام ابوالقاسم فردوسی بود. کمیته ملی یونسکو در تورکیه پس از بررسی های لازم، ضمن تأیید نام محمود کاشغری و کاتب چلبی، بجای ملانصرالدین نام حاج بکتاش ولی را به کمیته بین المللی یونسکو پیشنهاد کرد که پس از بررسی های بعمل آمده به تصویب این کمیته رسید.

حاج بکتاش ولی که از تورکهای خراسان و یکی از علمای بزرگ قرن سیزدهم است، از پیروان و همفکران پیر تورکستان احمد یسوی، مؤلف دیوان حکمت و مؤسس طریقت یسوی بشمار می رود. طریقت یسوی در پیدایش طریقتهای دیگر مانند حیدریه در خراسان، بابایی و بکتاشی در آناطولی نقش اساسی داشته و طریقت نقش بندی نیز به شدت تحت تأثیر آن قرار دارد. بنا به روایتی، حاج بکتاش ولی، به درخواست احمد یسوی و به منظور تبلیغ طریقت یسوی از خراسان راهی آناطولی شده و در آگاه سازی مردم منطقه نقش فعالی ایفا نموده است. علاوه بر این، خانقاههای بکتاشی که به آن «تکّه» نیز گفته می شد، بیشتر مرکز فرهنگ مردمی ترکی به شمار می رفت و شعرای بکتاشی با اشعار صوفیانه مردمی به زبان تورکی، مرام بکتاشی را تبلیغ می کردند. حاج بکتاش ولی فلسفه خود را بر اساس «آزادی» و «اندیشه آزاد» بنا نهاده و معتقد بود که هیچ چیزی به اندازه آزادی زیبا نیست. او، در قرن سیزدهم بر لزوم سواد آموزی زنان تأکید کرده و سخنان نصیحت آمیز زیبایی برای مردم به یادگار گذاشته است. از جمله می گوید: آنچه که بر نفس خود سنگینی می کند را بر دیگری تحمیل نکن. هیچ فرد و یا ملتی را تحقیر نکنید. فراموش نکنید که دشمنانمان نیز انسانند.

کاتب چلبی، لقب مصطفی بن عبدالله یکی از مشاهیر و علمای بزرگ قرن هفدهم میلادی است. وی در استانبول به دنیا آمد و نزد علما وادبای عثمانی تعلیم یافت. پس از مدتی از یک استاد اروپایی که دین اسلام را پذیرفته و برای یادگیری زبان ترکی و زبانهای شرقی به استانبول آمده بود، علوم ریاضی و جغرافیا را فرا گرفت و با استعدادی که در وجود خود داشت، در مدت کوتاهی مایه افتخار عثمانیان گردید. کاتب چلبی که در وظایف مهمی در بابعالی اشتغال داشت و در سفرهای جنگی زیادی نیز شرکت جسته بود، به مناسبت شغل خود با لقب «کاتب چلبی» و «حاج خلیفه» شهرت یافت. کاتب چلبی آثار زیادی تألیف نموده که از مهمترین آنها می توان به «کشف الظنون»، «تقویم التاریخ»، «تحفه الکبار فی اسفارالبحار» اشاره نمود. وی علاوه بر زبان مادری خود تورکی، با زبانهای عربی، فارسی و لاتینی نیز آشنا بود.

محمد رضا هیئت

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: